अन्वेषी सुरुवात गर्दाको अवस्थामा महिला माथि हुने हिंसाका घटनाहरू व्यवस्थित रूपमा अभिलेखीकरण गर्ने कुनै पनि सरकारी वा गैह्रसरकारी संयन्त्रहरू निर्माण भएको थिएन । त्यो परिस्थितिमा महिला माथि हुने हिंसाको घटनालाई अभिलेखीकरण तथा विश्लेषण गरी महिला हिंसाको यथार्थ अवस्था प्रस्तुत गर्न अन्वेषी कोशेढुङ्गाको रूपमा रहेको थियो र हाल पनि छ । नेपालभरि सातै प्रदेशबाट हिंसाका घटनाहरू सङ्कलन गरी विश्लेषण गर्ने क्रममा समस्त
घरपरिवार, समाज र राज्यलाई तथ्यका आधारमा महिला हिंसाको अवस्था छर्लङ्ग पार्दै संवोधनका लागि घचघच्याउने काम अन्वेषी प्रकाशनले सुरुवात कालदेखि गर्दै आएको छ । यसको निरन्तरता स्वरुप हाल अन्वेषी लेखनको यात्रा सत्राँै वर्ष पुगिसकेको छ । साथै, अन्वेषी प्रकाशनको साढे एक दशक भइसक्दा हाल भने नेपाल प्रहरी, राष्ट्रिय महिला आयोग र विभिन्न गैह्रसरकारी संघसंस्थाले महिला माथि हुने हिंसाका घटनाहरू अभिलेख गरी बेला बखतमा तथ्याङ्क प्रकाशन गर्न थालेका छन् जुन कुरा स्वागतयोग्य रहेको छ । यस वर्ष ओरेकले पहिलेका वर्ष झै अन्वेषीमा वार्षिक रुपमा सङ्कलन गरिएको महिला हिंसा सम्बन्धी तथ्याङ्कका साथै मानव बेचविखनको मुद्धामा विगत लामो समयदेखि काम गर्दै आएको सुनिता फाउण्डेसन र मनोरञ्जन क्षेत्रमा कार्यरत महिलाहरुको कामको पहिचान र मान्यताका लागि निरन्तर संघर्षरत महिलाका निम्ति महिला मञ्च नेपालबाट प्राप्त तथ्याङ्कहरुका साथै ओरेकबाटै पनि २०८० र २०८१ सालमा महिलाका मुद्दा उजागर गर्न गरिएका सर्वेक्षणलाई समेत छुट्टै भागमा समावेश गरेको छ ।

Most survivors were young women aged 18-25, with a troubling number of minors involved in rape cases. In most instances, perpetrators were known to the survivors, pointing to interpersonal violence deeply rooted in families and communities. This reflects entrenched cultural norms that normalize violence and perpetuate unequal power dynamics.

Harmful traditional practices also play a major role in GBV, with 23 cases of child marriage and 28 related to dowry violence. These customs continue to endanger women and girls. Witchcraft allegations were reported in 11 cases, with community members making up 45% of the perpetrators. Additionally, 39 cases of polygamy were recorded, the highest in Karnali Province (44%). The data further reveals that GBV affects women across all educational backgrounds, underscoring its pervasive nature. Violence against Women Human Rights Defenders (WHRDs) adds another layer of concern. Out of 102 respondents, 96 reported facing threats, including physical abuse, mental harassment, and character assassination. Such threats hinder their advocacy efforts and deepen the culture of silence around GBV.

Despite decades of efforts, challenges persist. The 1993 UN Declaration on the Elimination of Violence against Women defines VAWG (Violence Against Women and Girls) as acts causing physical, sexual, or psychological harm,  whether in public or private. WOREC views VAWG broadly, encompassing physical, sexual, economic, social, and political violence, as well as harassment and exploitation, all of which compromise the dignity and rights of women and girls.

Patriarchal beliefs, impunity for perpetrators, weak justice systems, and harmful socio-cultural practices fuel GBV, while inadequate legal enforcement and limited resources marginalize survivors further. Over its 34-year journey, WOREC has shown that addressing GBV requires a comprehensive approach tackling these root causes and empowering women and girls.

This data underscores the need for stronger legal frameworks, public awareness, survivor support, and community-driven efforts to dismantle harmful practices. Tailored strategies are vital to address regional disparities and foster a just and equitable society where women and girls can live free from fear.

मानव अधिकार तथा सामाजिक न्यायका लागि तीन दशकदेखि निरन्तर क्रियाशील महिला पुनस्र्थापना केन्द्र (ओरेक) ले सन् २००८ देखि महिलामाथि भएका हिंसाका घटनाहरूलाई बहुपक्षीय रूपबाट विश्लेषण गरी निरन्तर रूपमा अन्वेषी प्रकाशन गर्दै आएको छ । अन्वेषी महिलामाथि हुने हिंसाको यथार्थ झल्काउने तथ्यमा आधारित पुस्तक हो । संस्थाले महिला हिंसाका घटनाको अभिलेखीकरण तथा विश्लेषण गरी यथार्थ स्थितिको पहिचान गर्दै महिलामाथि हुने हिंसाविरूद्ध आवश्यक काम गर्न राज्यलाई जिम्मेवार र उत्तरदायी बनाई आवश्यक संयन्त्रको स्थापना, विकास र विस्तार गर्न दबाब दिने र हिंसा प्रभावित महिलाहरूको आवश्यकता पहिचान गरी आवश्यक सहयोगी संयन्त्र निर्माणका लागि राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पैरवी गर्ने उद्देश्यले तथ्य, तथ्याङ्क सहित प्रमाणमा आधारित दस्तावेजीकरणका लागि अन्वेषी लेखनको सुरूवात गरेको हो ।

महिलामाथि हुने हिंसाका घटनाहरूको एकीकृत तथ्याङ्क नभएको तात्कालिन अवस्थामा सबै क्षेत्रबाट हिंसाका घटनाहरू सङ्कलन गरी विश्लेषण गर्ने क्रममा महिला विरूद्धका हिंसाको सम्बन्धमा धेरै अनुसन्धान गरिनु पर्ने आवश्यकता थियो र त्यत्तिकै चुनौती पनि । त्यसैले अनुसन्धानको अभाव पूर्ति गर्न, समस्त घरपरिवार, समाज र राज्यलाई तथ्यका आधारमा घचघच्याउने काम प्रतिवेदनको स्वरूपमा अन्वेषी प्रकाशनले गरेको थियो । यसलाई निरन्तरता दिँदै हाल अन्वेषी लेखनको सोह्रौ वर्ष पुगिसकेको छ । महिलामाथि हुने हिंसाका घटनालाई व्यवस्थित गरी अभिलेखीकरण गर्ने राज्य र नागरिक समाजका तर्फबाट कुनैपनि पहल र संयन्त्रहरू निर्माण भइनसकेको त्यस बेलाको परिस्थितिमा महिलामाथि हुने हिंसाको घटनालाई अभिलेखीकरण तथा विश्लेषण गरी महिला हिंसाको यथार्थ अवस्था प्रस्तुत गर्न अन्वेषी कोशेढुङ्गाको रूपमा रहेको थियो र हाल पनि छ । 

महिलामाथि हुने अनेक प्रकारका हिंसाहरू सार्वजनिक रुपमा बाहिर आउन सकेका छैनन्। नेपालको प्रहरी प्रशासन र न्याय प्रणालीले पीडितहरूलाई पूर्णतः न्याय दिन्छ भन्ने कुराको विश्वसनीयता आर्जन गर्न सकेका छैनन्। त्यसैले पनि धेरै पीडितहरू न्यायिक प्रक्रियामा जान हिच्किचाउने गरेका छन्। हिंसाबाट मुक्त हुनका लागि प्रभावित पुग्ने पहिलो थलो न्यायिक निकाय हुन सकेको छैन ।

हिंसा भोगेका तर कानूनी प्रक्रियामा जान नसकेका वा नगएका र त्यसका अनेक प्रभावहरूसँग जुध्दै आइरहेका घटनाहरूको दस्तावेजीकरणमा अन्वेषीले विशेष भूमिका खेल्दै आएको छ । ओरेक र अन्वेषीले सोही भूमिकाको निरन्तरता यसपाली पनि कायम राखेको छ । पुस्तकमा प्रस्तुत हिंसाका तथ्य–तथ्याङ्कहरूले हाम्रो जटिल सामाजिक संरचनाभित्रका सबै पाटाहरू केलाउने पर्याप्त आधार नदिएपनि महिला हिंसाका मूल स्वरुप, प्रवृत्ति र त्यसका प्रभावहरूबारे एक तहको सूचना प्रवाह गर्न सक्षम छ भन्ने कुरामा ओरेक विश्वस्त छ । साथै महिला हिंसा रोकथाम र समाधानका निमित्त चालिनुपर्ने कदमहरू पहिल्याउनका लागि अन्वेषी एक उपयोगी दस्तावेज हुनेछ भन्ने विश्वास लिएको छ ।

घटना संकलन अवधि र क्षेत्र
पुस्तकमा समावेश गरिएका तथ्याङ्क साउन २०७७ देखि असार २०७८ सम्मको समय अवधिमा संकलन गरिएको हो। यसभित्र महिलामाथि भएका १ हजार ७ सय ७२ वटा हिंसाका घटना समाविष्ट छन्। पुस्तकमा तथ्याङ्कको विश्लेषणसमेत प्रस्तुत गरिएको छ । ओरेकले संकलन गरेको ताजा तथ्याङ्कबाहेक यसभित्र विभिन्न राष्ट्रियस्तरका पत्रपत्रिकामा प्रकाशित घटनालाई समेत समेटिएको छ । राष्ट्रियस्तरमा प्रकाशित पत्रपत्रिकाहरूबाट जम्मा ६ सय ४१ वटा घटना संकलन गरिएको छ । साथै रुपन्देहीको कदम नेपालबाट ६८ र बाँकेको नेपाल मुस्लिम समाज विकास चेतना केन्द्रबाट ३१ वटा घटना पनि यसमा समावेश गरिएको छ । महिलाका निम्ति महिला मञ्चले एक वर्षमा अनौपचारिक तथा मनोरञ्जन क्षेत्रमा काम गर्ने १८ जना महिलामाथिको हिंसाको घटनाको अभिलेखीकरण गरेको छ जुन तथ्याङ्क हाम्रो विश्लेषणमा समावेश छैन । साथै यस पुस्तकमा बन्दाबन्दीको समयमा हिंसा पीडित महिलालाई ओरेकले गरेको सहयोगको विवरण समेत संक्षिप्त रुपमा प्रस्तुत गरिएको छ । यसैगरी संकलित घटना मध्येबाट सार्वजनिक स्थानमा भएका हिंसाका घटनालाई पनि छुट्टै विश्लेषण गरिएको छ ।